Licht als verbindende laag: het vernieuwde Valkhof Museum
Het vernieuwde Valkhof Museum in Nijmegen, een museum voor archeologie, geschiedenis en beeldende kunst, gevestigd op de plek waar ooit de noordgrens van het Romeinse Rijk lag, opende op 6 juni 2026 haar deuren wederom voor publiek. Het gebouw, in 1998 ontworpen door UNStudio, is nu opnieuw onder leiding van architect Ben van Berkel gerenoveerd. Het onderging een ingrijpende transformatie: transparanter, toegankelijker en energiezuiniger, met behoud van kenmerkende elementen als de golvende plafonds en de centrale trap.
Voor de museale verlichting tekende Maarten Warmerdam van Spektor Licht, die vanaf 2023 bij het project betrokken was. Na een verkenning van meerdere leveranciers viel de keuze uiteindelijk op CLS. Wij spraken met Warmerdam over het ontwerpproces, de technische uitdagingen en de armatuur keuze.
Van wensen naar ontwerpvisie
Het traject begon niet bij het licht, maar bij de gebruiker. “De eerste stap was het inventariseren van de wensen van de gebruikers en het analyseren van hoe het museum zowel nu als in de toekomst optimaal gebruikt kan worden,” vertelt Warmerdam. Op basis daarvan is een ontwerpvisie ontwikkeld die aansluit bij de ambities van het museum.
Bijzonder aan dit project was de intensieve samenwerking tussen de verschillende ontwerpdisciplines: architect UNStudio, interieurontwerper Ineke Hans en tentoonstellingsontwerpers Opera Amsterdam en Studio Louter. Door voortdurende afstemming tussen deze partijen ontstond, in de woorden van Warmerdam, “een integraal ontwerp”. Omdat het project bovendien als design & build-opgave werd uitgevoerd, kon er tijdens het ontwerpproces direct worden geschakeld met aannemer Berghege en installateur Gabriels. Dat leverde vanaf dag één een directe koppeling op tussen ontwerpambitie, engineering en budget, waardoor keuzes meteen konden worden getoetst op haalbaarheid.
Het uitgangspunt bleef daarbij helder: een ontwerp dat de architectuur van UNStudio respecteert en versterkt, en tegelijk voldoende flexibiliteit biedt voor wisselende tentoonstellingen. Zo ontstaat, aldus Warmerdam, “een duurzame inrichting die kan meegroeien met veranderende behoeften, zonder afbreuk te doen aan de kwaliteit en identiteit van het gebouw.” Precies dat uitgangspunt, flexibiliteit zonder concessies aan architectonische kwaliteit, zou uiteindelijk de kern vormen van waarom CLS de voorkeur bleef genieten als lichtpartner.
Onzichtbare basis, flexibele accenten
Een van de grootste technische uitdagingen lag in het golvende lamellenplafond van UNStudio. De basisverlichting moest hier volledig onzichtbaar tussen de lamellen worden geïntegreerd, wat vroeg om zeer nauwkeurige afstemming van pendelhoogte, armatuurpositie en uitstralingshoek. Het doel: een egale basisverlichting zonder schaduwwerking of ongewenste aanlichting van de lamellen zelf.
Tegelijk moest de ruimte flexibel blijven voor museale accent- en evenementenverlichting. De oplossing: een grid van spanningsrails boven het lamellenplafond, waaruit de gependelde basisarmaturen zijn opgehangen. Op strategische posities kunnen korte spanningsrails worden toegevoegd voor accentverlichting, zonder dat dit ten koste gaat van het architectonische beeld.
Ook de vitrines in de collectiepresentatie vroegen om scherpe keuzes. Al snel bleek het niet haalbaar om alle vitrines van geïntegreerde verlichting te voorzien. Er is toen bewust gekozen om verlichting alleen te integreren waar deze werkelijk onderdeel uitmaakt van het tentoonstellingsontwerp; de overige vitrines worden zorgvuldig van buitenaf aangelicht met kaderspots uit de CLS’ Topaz Serie. “Hiermee konden we reflecties en onvermijdelijke schaduwen zoveel mogelijk beheersen en tegelijkertijd de objecten optimaal uitlichten,” aldus Warmerdam.
Diezelfde kaderspots speelden een sleutelrol in de balans tussen objecten en de gekleurde wanden. Elk tentoonstellingshoofdstuk heeft een eigen materialisatie en kleurpalet. Door de wanden te voorzien van een gelijkmatige wall wash en de objecten afzonderlijk te accentueren met kaderspots, ontstaat een heldere hiërarchie in het lichtbeeld, waarin zowel architectuur als de collectie optimaal tot hun recht komen.
Voor de algemene ruimtelijke verlichting zijn individueel aanstuurbare downlights toegepast, vrij plaatsbaar in de spanningsrails, functioneel als werklicht tijdens op- en afbouw, en als basisverlichting tijdens openingsuren. In zalen waar juist een zachter, ruimtelijker lichtbeeld gewenst was, zijn de nieuwste CLS wallwash-armaturen ingezet. De mogelijkheid om boven- en ondergrens van de lichtbundel zeer nauwkeurig af te stellen, maakte een egale wandverlichting zonder strooilicht mogelijk voor een rustig totaalbeeld dat de kwaliteit van het armatuur direct zichtbaar maakt.
Eén portfolio, één museum
Bij de leverancierskeuze gaat de voorkeur van Warmerdam doorgaans uit naar één fabrikant die het volledige museum kan voorzien van eenzelfde lichtkwaliteit: dat zorgt voor consistentie door het hele gebouw en maakt het mogelijk armaturen flexibel tussen zalen uit te wisselen wanneer tentoonstellingen wijzigen. Weinig fabrikanten kunnen die belofte over de volle breedte van een museum waarmaken, CLS bleek dat wel te kunnen.
Doorslaggevend was dat het CLS-portfolio zich tijdens het ontwerpproces uitbreidde met de Topaz Profile, de Topaz Zoom en de Jade Wallwash. Daarmee ontstond voor het Valkhof Museum de mogelijkheid om alle museale objectverlichting binnen één portfolio op te lossen: de compacte Topaz-armaturen voor de lagere kelderzalen, de krachtigere Jade Zoom voor de hogere zalen met daglichttoetreding. “Zo konden we de visuele impact van de verlichting op de architectuur beperken en tegelijkertijd een eenduidige vormtaal door het hele museum introduceren,” aldus Warmerdam. Het is precies deze doorontwikkeling van het portfolio, met museale toepassingen als uitgangspunt, die het voor ontwerpers mogelijk maakt om complexe, gelaagde gebouwen als het Valkhof met één merk te realiseren.
Ook de bestaande relatie van het museum met CLS speelde mee: het museum werkte al jarenlang met CLS-armaturen en had daar goede ervaringen mee, evenals een recente investering in een groot aantal CLS-armaturen. Vanuit duurzaamheidsoverwegingen is destijds, in overleg met CLS en partner Lichtpunt, besloten deze armaturen niet te vervangen maar actief een tweede leven te geven: voorzien van een trackadapter en een zwarte behuizing zijn ze volwaardig inzetbaar in de nieuwe opstelling. Voor CLS is dit meer dan een praktische ingreep, het is een concrete invulling van de eigen duurzaamheidsambitie: armaturen die niet na één renovatiecyclus worden afgeschreven, maar met de juiste aanpassingen mee kunnen in een volgende fase van het gebouw.
Resultaat: een toekomstbestendig systeem
Het project heeft het museum een flexibele, toekomstbestendige lichtoplossing opgeleverd. Een systeem dat zijn waarde al bij de opening bewees, toen wijzigingen in de inrichting zonder ingrijpende aanpassingen konden worden opgevangen. De combinatie van lokale bediening voor museale accentverlichting en Casambi-besturing voor de algemene verlichting maakt het systeem schaalbaar en gebruiksvriendelijk, en eenvoudig uit te breiden met koppelingen naar de audiovisuele installaties.
Doordat per ruimte één familie CLS-armaturen is toegepast, ervaren bezoekers architectuur, tentoonstelling en collectie als één samenhangend geheel, terwijl het museum tegelijk over een systeem beschikt dat meebeweegt met toekomstige tentoonstellingen, zonder concessies aan de lichtkwaliteit.
Terugblik
Aan het begin van het traject zijn meerdere leveranciers voor de museale verlichting onderzocht; door de uitbreiding van het portfolio bleek CLS uiteindelijk de meest logische keuze. Bijzonder aan het project vindt Warmerdam vooral de samenwerking tussen de disciplines, en de mogelijkheid om bestaande CLS-armaturen te hergebruiken en zo hun levensduur aanzienlijk te verlengen, passend bij de duurzaamheidsambities van zowel museum als het projectteam.
“Storingen en aanvullende vragen werden snel en adequaat opgepakt, vaak al binnen enkele dagen opgelost. Die korte lijnen en praktische ondersteuning hebben er mede voor gezorgd dat het project soepel kon worden gerealiseerd.” Aldus Maarten.
Die directe, korte-lijnen-samenwerking tijdens de uitvoering is precies waar CLS zich als partner in onderscheidt: niet alleen een productportfolio, maar ook de ondersteuning die nodig is om ambitieuze musea daadwerkelijk gerealiseerd te krijgen.
“We zijn trots op het eindresultaat: een verlichtingsontwerp dat de architectuur, de tentoonstelling en de collectie met elkaar verbindt en tegelijkertijd voldoende flexibiliteit biedt om ook toekomstige veranderingen moeiteloos op te vangen.” – Maarten Warmerdam, Spektor Licht.
